QUR’ON MUOMALA MADANIYATINING ASOSIY TAMOYILI

QUR’ON MUOMALA MADANIYATINING ASOSIY TAMOYILI

Muomala madaniyati insoniyat tarixida jamiyatning axloqiy poydevorini belgilovchi muhim omillardan biri hisoblanadi. Insonning atrofidagilar bilan bo‘lgan munosabati, nutqi, xulq-atvori va muomalasi uning ma’naviy saviyasini aks ettiradi. Har bir jamiyatda muomala madaniyati ijtimoiy barqarorlik, o‘zaro ishonch va hamjihatlikni ta’minlovchi asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Islom ta’limotida esa muomala madaniyati alohida ahamiyat kasb etib, Qur’oni Karim bu borada mukammal axloqiy mezonlarni belgilab bergan ilohiy manbadir. Qur’on insonni nafaqat ibodat va e’tiqod masalalarida, balki kundalik hayotdagi muomalalarda ham yuksak axloqqa rioya etishga chorlaydi.

Qur’oni Karimda muomala madaniyatining asosiy tamoyillaridan biri go‘zal muomala va chiroyli so‘zlashdir. Inson so‘zi uning qalb oynasi bo‘lib, jamiyatdagi muhitni belgilaydi. Qur’onda insonlarga nisbatan muloyim va hurmat bilan gapirish buyurilib, qo‘pol so‘z va kamsitish qat’iyan man etiladi. Chiroyli so‘zlash insonlar o‘rtasidagi sovuqlikni bartaraf etadi, o‘zaro hurmat va mehr-oqibatni mustahkamlaydi. Ayniqsa, ota-ona, qarindosh-urug‘, qo‘ni-qo‘shnilar va jamiyatning zaif qatlamlariga nisbatan yumshoq muomala qilish Qur’oniy axloqning muhim talabi hisoblanadi. Bu jihat insoniy munosabatlarda mehr-shafqatning ustuvorligini ko‘rsatadi.

Muomala madaniyatida adolat va halollik Qur’onda eng muhim axloqiy mezonlar sifatida e’tirof etiladi. Adolat insonning o‘z manfaatidan qat’i nazar, haqiqat va to‘g‘rilik asosida muomala qilishini anglatadi. Qur’oni Karimda adolatga rioya qilish har bir mo‘minning burchi sifatida ta’kidlanadi. Savdo-sotiq, moliyaviy munosabatlar, mehnat faoliyati va ijtimoiy aloqalarda halollik va to‘g‘rilik muomala madaniyatining asosi bo‘lib xizmat qiladi. Halol muomala jamiyatda ishonch muhitini yaratadi, insonlar o‘rtasidagi nizolar va kelishmovchiliklarning oldini oladi. Qur’oniy ta’limotga ko‘ra, adolatsizlik va yolg‘on jamiyatning ma’naviy inqiroziga sabab bo‘luvchi illatlar hisoblanadi.

Qur’onda muomala madaniyatining yana bir muhim jihati sabr va kechirimlilikdir. Insonlar o‘rtasida turli xil kelishmovchiliklar va ziddiyatlar bo‘lib turishi tabiiy hol bo‘lsa-da, Qur’on bunday vaziyatlarda sabr bilan muomala qilishni, jahlga berilmaslikni tavsiya etadi. Kechirimlilik insonning nafsini yengishi va yuksak axloq egasi ekanini namoyon etadi. Yomonlikka yaxshilik bilan javob qaytarish g‘oyasi Qur’oniy muomala madaniyatining eng oliy ko‘rinishlaridan biridir. Bu tamoyil jamiyatda adovat va nafratning kamayishiga, o‘zaro tinchlik va totuvlikning mustahkamlanishiga xizmat qiladi.

Muomala madaniyatida tenglik va inson qadr-qimmatini e’zozlash masalasi ham Qur’onda muhim o‘rin tutadi. Qur’oni Karim barcha insonlarni irqi, millati va ijtimoiy mavqeidan qat’i nazar, teng va hurmatga loyiq mavjudot sifatida ko‘radi. Bu yondashuv muomala jarayonida kamsitish, mensimaslik va tahqirlash kabi salbiy holatlarning oldini oladi. Inson qadrini ulug‘lash jamiyatda sog‘lom ijtimoiy muhitni shakllantiradi va muomala madaniyatining yuksak darajada bo‘lishini ta’minlaydi.

Qur’oniy muomala madaniyatining jamiyat hayotidagi ahamiyati beqiyosdir. Bunday axloqiy qadriyatlarga asoslangan jamiyatda o‘zaro ishonch kuchayadi, ijtimoiy adolat qaror topadi va ma’naviy muhit sog‘lomlashadi. Muomala madaniyatiga amal qilgan shaxs jamiyatda hurmatga sazovor bo‘ladi, uning so‘zi va amali boshqalar uchun ibrat bo‘lib xizmat qiladi. Ayniqsa, yosh avlodni Qur’oniy muomala madaniyati asosida tarbiyalash kelajakda ma’naviy yetuk, mas’uliyatli va jamiyatga foydali shaxslarni voyaga yetkazishda muhim omil hisoblanadi.

Xulosa qilib aytganda, Qur’oni Karimda muomala madaniyati inson hayotining ajralmas va muhim qismi sifatida talqin etiladi. Chiroyli so‘zlash, adolat, halollik, sabr, kechirimlilik va inson qadr-qimmatini hurmat qilish kabi fazilatlar Qur’oniy axloqning asosini tashkil etadi. Ushbu tamoyillarga amal qilish nafaqat shaxsning ma’naviy kamolotiga, balki jamiyatning barqaror va farovon rivojlanishiga xizmat qiladi. Qur’onga asoslangan muomala madaniyati har qanday jamiyat uchun mustahkam axloqiy poydevor bo‘lib qolaveradi.

Salohiddinov Isoqali – Termiz shahar Hakim Termiziy jome masjidi imom - noibi hamda Imom Termiziy O‘MITM o‘qituvchisi