Yangi renessans poydevoridagi diniy-ma’rifiy islohotlar

Yangi renessans poydevoridagi diniy-ma’rifiy islohotlar: Islom sivilizatsiyasi markazi va Imom Buxoriy majmuasining tarixiy ahamiyati

Bugungi Yangi O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan islohotlarning eng muhim yo‘nalishlaridan biri bu — milliy o‘zlikni anglash, tarixiy xotirani tiklash va xalqning ma’naviy poydevorini mustahkamlashdir. Shu ma’noda, “Yangi Renessans” yoki rasmiy hujjatlardagi ifoda bilan aytganda, “Uchinchi Renessans — Yangi O‘zbekiston” g‘oyasi nafaqat iqtisodiy va siyosiy yangilanishni, balki ilm-fan, ma’rifat, madaniyat va diniy merosni uyg‘un rivojlantirishni ham anglatadi. 2021-yildagi Prezident qarorida O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi faoliyatining yangilangan vazifalari qatoriga aynan “Uchinchi Renessans — Yangi O‘zbekiston” g‘oyasining mazmun-mohiyatini, uning ilm-fan rivoji hamda dinlararo va millatlararo bag‘rikenglikni ta’minlashdagi rolini keng targ‘ib qilish vazifasi kiritilgani bejiz emas. Bu holat diniy-ma’rifiy islohotlar Yangi Renessansning tarkibiy qismi sifatida ko‘rilayotganini yaqqol ko‘rsatadi.

Yangi Renessans g‘oyasining mohiyati avvalo ajdodlarimiz yaratgan ulkan ilmiy-ma’naviy merosni zamonaviy taraqqiyot bilan bog‘lashda namoyon bo‘ladi. 2025-yil 21-apreldagi Prezident farmonida fuqarolarning vijdon erkinligi huquqi kafolatlarini mustahkamlash, diniy-ma’rifiy sohadagi islohotlarni yangi bosqichga olib chiqish, buyuk alloma va mutafakkirlarimizning boy ilmiy-ma’naviy merosini chuqur o‘rganish hamda yosh avlodni milliy va diniy qadriyatlarga hurmat ruhida tarbiyalash ustuvor vazifa sifatida belgilandi. Shu farmonda diniy-ma’rifiy muassasalar “Jaholatga qarshi ma’rifat” g‘oyasi asosida jamiyatda sog‘lom ma’naviy muhitni ta’minlashga xizmat qilayotgani ham alohida qayd etilgan. Demak, bugungi islohotlar diniy sohani tor ma’noda emas, balki ilm, tarbiya va ma’rifat bilan chambarchas bog‘liq ravishda rivojlantirmoqda.

Ana shunday yondashuvning eng yirik va ramziy ifodalaridan biri — O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazidir. Prezidentning rasmiy materiallarida bu majmua “tariximizda ilgari bo‘lmagan ulkan va noyob loyiha” deb baholangan. 2025-yil 29-yanvardagi tashrif chog‘ida markaz uch qavatli, to‘rt tomonida 34 metrli peshtoqlar va markazida 65 metrli gumbazga ega muhtasham inshoot ekani, unda “Qur’on zali”, shuningdek “Islomdan avvalgi sivilizatsiyalar”, “Birinchi Renessans davri”, “Ikkinchi Renessans davri” va “Yangi O‘zbekiston – yangi Renessans” kabi ekspozitsiyalar tashkil etilishi aytilgan. Bu tuzilishning o‘ziyoq markaz oddiy muzey emas, balki O‘zbekiston tarixidagi uyg‘onish davrlarini yagona konsepsiyada birlashtiruvchi ilmiy-ma’rifiy makon ekanini anglatadi.

Islom sivilizatsiyasi markazining Yangi Renessans bilan bog‘liqligi uning rasmiy vazifalarida ham aniq ko‘rinadi. 2021-yilgi qarorga ko‘ra, markaz muqaddas islom dini bilan bog‘liq boy merosni ilmiy tadqiq etishi, uning Markaziy Osiyo sivilizatsiyasi rivojidagi o‘rnini innovatsion usullar orqali targ‘ib qilishi, O‘zbekistonda yuz bergan tarixiy renessanslarning ildizlari va mazmun-mohiyatini, ayniqsa yoshlarga yetkazishi, buyuk ajdodlarning jahon tamadduni va diniy-dunyoviy ilmlar rivojiga qo‘shgan hissasini zamonaviy vositalar bilan yoritishi kerakligi belgilangan. Bularning barchasi Yangi Renessans g‘oyasining bosh maqsadi — tarixiy merosni zamonaviy taraqqiyot manbaiga aylantirishga xizmat qiladi.

Markazning tarixiy ahamiyati uning rasmiy ochilishi bilan yanada mustahkamlandi. Prezidentning rasmiy saytiga ko‘ra, 2026-yil 17-mart kuni O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining ochilish marosimi bo‘lib o‘tdi. Unda ushbu maskan xalqimizning ko‘p ming yillik tarixi, ilm-fani, madaniyati va qadriyatlarini o‘zida mujassam etgan buyuk ma’naviy obida sifatida ta’riflandi. Shu tariqa, Islom sivilizatsiyasi markazi Yangi O‘zbekistonning o‘z tarixiga faqat faxr bilan qarashini emas, balki shu tarixdan kelajak taraqqiyoti uchun ilhom va kuch olayotganini ifodalovchi markazga aylandi.

Yangi Renessans g‘oyasining yana bir muhim amaliy ko‘rinishi — Imom Buxoriy majmuasining qaytadan bunyod etilishidir. Prezidentning 2025-yil noyabrdagi tashrifi haqida rasmiy axborotda Imom Buxoriy ziyoratgohi xalqimizning boy ma’naviy merosi va bunyodkorlik salohiyatining yorqin namunasi ekani ta’kidlangan. Oradan ko‘p o‘tmay, 2026-yil mart oyida Prezident “qaytadan bunyod etilgan Imom Buxoriy majmuasi”ga tashrif buyurdi va u yerda amalga oshirilgan ishlar buyuk muhaddisning jahon islom tamaddunidagi beqiyos mavqeiga munosib ekani qayd etildi. Shu jihatdan qaralganda, Imom Buxoriy majmuasi faqat ziyorat joyi emas, balki millatning o‘z ilmiy ildizlariga qaytishi va ularni zamonaviy shaklda tiklashining yorqin namunasi hisoblanadi.

Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, yangi bunyod etilgan Imom Buxoriy majmuasi 45 gektar maydonni egallaydi. Uning tarkibida 10 ming kishilik masjid, ma’muriyat binosi, 154 ustunli ayvon, mo‘tabar maqbara, 14 gumbaz, 4 ta 75 metrlik minora va 9 pavilyondan iborat innovatsion muzey barpo etilgan. Muzeyda Imom Buxoriyning hayoti va ilmiy merosi, hadis ilmining shakllanishi, islom ma’rifatining taraqqiyoti, payg‘ambarlar tarixi va Makka-Madina bilan bog‘liq ma’lumotlar zamonaviy axborot texnologiyalari asosida namoyish etiladi. Shuningdek, majmuaning ziyoratchilarni qabul qilish salohiyati kuniga 65 ming kishigacha yetkazilgani qayd etilgan. Bu ko‘rsatkichlar Imom Buxoriy majmuasining diniy qadamjo bilan birga ilmiy, tarbiyaviy va ziyorat-turizm markazi sifatida shakllanganini ko‘rsatadi.

Aynan shu nuqtada Yangi Renessans g‘oyasining mazmuni yanada ravshanlashadi. Birinchi va Ikkinchi Renessans davrlarida Movarounnahr zaminidan yetishib chiqqan buyuk allomalar jahon ilm-fani taraqqiyotiga beqiyos hissa qo‘shgan bo‘lsa, bugungi islohotlar ana shu tarixiy merosni qayta kashf etish, uni yoshlar ongiga singdirish va zamonaviy taraqqiyot manbaiga aylantirishga qaratilgan. Islom sivilizatsiyasi markazi bu g‘oyaning nazariy, ilmiy va konseptual markazi bo‘lsa, Imom Buxoriy majmuasi uning ma’naviy, tarbiyaviy va amaliy timsolidir. Biri ilmiy xotirani uyg‘otsa, ikkinchisi ruhiy va tarixiy bog‘liqlikni mustahkamlaydi. Har ikki maskan ham Yangi O‘zbekistonning “o‘tmishdan kuch olib, kelajakni bunyod etish” tamoyilini ifodalaydi.

Xulosa qilib aytganda, Yangi O‘zbekistonda diniy-ma’rifiy sohada amalga oshirilayotgan islohotlar Yangi Renessans g‘oyasining muhim tayanchlaridan biriga aylandi. Islom sivilizatsiyasi markazining barpo etilishi va rasmiy ochilishi, Imom Buxoriy majmuasining qayta bunyod etilishi va zamonaviy mazmun bilan boyitilishi shuni ko‘rsatadiki, bugungi taraqqiyot jarayoni faqat iqtisodiy yoki siyosiy yangilanish bilan cheklanmayapti. U xalqning tarixiy xotirasi, ilmiy merosi, diniy-ma’rifiy qadriyatlari va ma’naviy salohiyatini uyg‘otish orqali yangi uyg‘onish davriga poydevor qo‘ymoqda. Shu sababli Islom sivilizatsiyasi markazi va Imom Buxoriy majmuasi Yangi Renessansning nafaqat ramzi, balki uning amaliy natijasi sifatida ham katta tarixiy ahamiyat kasb etadi.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 21-apreldagi PF-68-son Farmoni.
2. O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 5-iyuldagi O‘RQ-699-son Qonuni.
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 23-iyundagi PQ-3080-son qarori.
4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 16-iyuldagi PQ-5186-son qarori.
5. Prezident.uz saytidagi Islom sivilizatsiyasi markazi haqidagi rasmiy materiallar.
6. Prezident.uz saytidagi Islom sivilizatsiyasi markazining ochilish marosimi haqidagi rasmiy nutq va axborotlar.
7. Prezident.uz saytidagi Imom Buxoriy majmuasi haqidagi rasmiy materiallar.
8. Prezident.uz saytidagi Imom Buxoriy majmuasiga oid 2026-yil 19-mart kungi rasmiy axborotlar.

Yarashev Xabib – Surxondaryo viloyati, Termiz shahar “Manguzar” jome masjidi imom noibi, Termiz Davlat universiteti talabasi